S Istriotskim lingvističkim atlasom što su ga 1998. objavili prof. dr. Goran Filipi i doc. dr. Barbara Buršić Giudici započelo je ostvarivanje značajnoga jezikoslovnoga projekta. Jezičnoga atlasa Istre, što ga je još 1970-ih godina sugerirao prof. dr. Pavao Tekavčić, nedvojbeno jedan od najboljih poznavatelja jezičnih odnosa u Istri i istarske jezične povijesti. Četiri godine nakon objavljivanja prvoga sveska izlazi i drugi svezak atiasa, Istre/rumunjski jezični atlas, za koji je građa na terenu prikupljena prema istome upitniku i prema identičnoj metodologiji kao i za istriotski atlas. Tako se cjelovita sinoptička jezična slika Istre počinje sastavljati od onih njezinih idioma koji su danas najugroženiji.

Smješteni na dvjema različitim stranama poluotoka, pa i u sociološki različitom okružju, istriotski (uz jugozapadnu obalu u nekoliko gradova i trgovišta) i istrorumunjski (u krškom kraju u selima južno podno Učke i sjeverno u Ćićariji) u mnogočemu dijele sličnu sudbinu. Oba su ta idioma na umoru, pred nestankom, i posljednji je Čas da se spase još poneka svjedočanstva o njima. Riječ je i u jednom i u drugom slučaju o minijaturnim jezičnim zajednicama od svega nekoliko stotina govornika, koji su još k tomu raspršeni u većem broju naselja. Nijedan od ta dva idioma ne raspolaže vlastitim institucijama: nema istroromanskoga ili istrorumunjskoga posebnog nacionalnog osjećaja, na tim se jezicima ne predaje u Školi i ne propovijeda u crkvi, na njima nema institucionalne kontinuirane pismenosti, na njima jedva postoje neki ostaci vlastitoga, "autohtonoga" folklora. Otkako se nacionalna pripadnost na tim prostorima ističe, govornici istriotskoga odreda se izjašnjavaju kao Talijani i smatraju se sastavnim dijelom talijanske nacionalne i kulturne zajednice (jezik kulture i izobrazbe im je talijanski), dok se govornici istrorumunjskoga u većini izjašnjavaju kao Hrvati (u Žejanama gotovo svi) ili pak regionalno kao Istrani (nešto manje od polovice u južnim selima), pa im je hrvatski jezik izobrazbe i kulture (dijalektolozi su među njima proširili vijest da govore oblikom rumunjskoga). Takvo izjašnjavanje ima za posljedicu da standardni popisi pučanstva ne bilježe ni "Istriote" ni "Istrorumunje" kao posebne (narodnosne) skupine, dapače nigdje ih ni ne spominju. Birokratizirana svijest pisaca propisa nije pomišljala na to da i samo jezična posebnost, a ne isključivo nacionalna, vjerska ili neka druga, zavrjeđuje da se posebno evidentira, da se pravno utvrdi ono što u životu postoji kao posebno: kao daje nevažno to da se netko siuži osebujnim jezikom! A ono čega nema u popisukao da ne postoji ni u životu! Iako su poznate samo lingvistima, etnolozima i najbližim inojezičnim susjedima (susjedi Hrvati Istriote zovu Latinima ili Bumbarima, a Istrorumunje Vlasima, Ćiribircima), svaka od tih skupina ipak postoji kao poseban entitet - po svojem jeziku. Koliko god danas bio temeljito venecijaniziran (talijaniziran), istriotski još pokazuje jasne znakove svoje posebnosti autohtonoga predmletačkogaidioma (jezika) zapadne Istre, a posebnost istrorumunjskoga među istarskim idiomima ionako se nikada nije mogla dovesti u pitanje.

Otkako od polovice devetnaestoga stoljeća o Istrorumunjima i njihovu jeziku imamo manje ili više stalne vijesti, prvo se uočava da se broj govornika istrorumunjskoga neprestano smanjivao, a smanjivao se i prostor na kojem se istrorumunjski govorio. Još u drugoj polovici XIX. st. istrorumunjski se prestao govoriti u Skitači (početkom XIX. st. idiom blizak istrorumunjskom ugasio se i na otoku Krku, u Poljicima), do drugoga svjetskog rata u Grobniku i Gradinju, a u drugoj polovici XX. st. također praktično i u Letaju i još nekim zaselcima. Dovoljno je podsjetiti da je još početkom šezdesetih godina XX. st. u istrorumunjskim selima i zaselcima živjelo oko 1500 stanovnika (od toga samo u Žejanama oko 500), i gotovo su svi govorili istrorumunjski. Danas je broj stanovnika tih sela pao ispod jedne trećine tadašnjega, pa se u Žejanama jedva može nabrojiti oko 100 stanovnika (koji svi još govore istrorumunjski), a i u južnim naseljima ima ih ukupno jedva 100 (od kojih neki istrorumunjski govore rijetko ili vrlo neredovito). Također se odmah zamjećuje da u istrorumunjskim naseljima gotovo i nema djece (ona su s roditeljima u gradu gdje se mogu školovati), među stanovnicima prevladavaju oni koji su dobrano zakoračili u "treću dob", a bez djece ni jezik nema budućnosti.

Kamo su Istrorumunji nestali? Njih ćemo naći u velikim gradovima gdje ima posla i zarade (Rijeka, Opatija, Pula), u inozemstvu po Europi (osobito Trst u Italiji, Nova Gorica i Ilirska Bistrica u Sloveniji, Njemačka, Austrija, ali i Švedska) i u prekomorskim zemijama (SAD, Kanada, Australija), lako nisu fizički nestali, tako raspršeni u vrlo malim skupinama i!i pak kao pojedinci, k tomu još najčešće u "mješovitim brakovima", nekadašnji stanovnici istrorumunjskih sela danas najčešće ni nemaju prigode govoriti idiomom koji su naučili u djetinjstvu, a njihova djeca rijetko imaju mogućnost i čuti, a kamo li govoriti taj idiom, i tako se krug govornika istrorumunjskoga neprestano suzuje.

Siromašni kraj u kojem su se Istrorumunji nastanili krajem srednjega vijeka nikada nije mogao u potpunosti prehraniti svoje stanovnike, pa su oni povremeno odlazili u susjedne gradove za posiom, radili i trgovali Širom Austr-Ugarske monarhije, neki su "navigali", zatim u međuratnom razdoblju, neki su otišli za poslom i u Ameriku. U socijalističkom razdoblju - u doba industrijalizacije i "urbanizacije" te naglog razvoja masovnoga turizma na obali, kao i maćehinskoga odnosa države prema selu i poljodjelstvu - mnoga sela unutarnje Istre (posebno istočne) ostala su bez velikog broja svojih stanovnika, neka su se i ispraznila, a ta je sudbina dobrano okrznula i istrorumunjska naselja. No dok je bilo posla u riječkoj lucii u raškim ugljenokopima (Tupljak, Sumber, Potpićan), ipak je većina ljudi u istrorumunjskim selima mogla povezati kraj s krajem spajajući posao u nedalekom mjestu, kamo je svakodnevno odlazila, i ratarstvo kod kuće. Krajem šezdesetih i početkom sedamdesetih velika kriza u riječkoj brodogradnji i luci otjerala je u svijet i priličan broj Istrorumunja, a jednake je posljedice imala najprije stagnacija i zatim zatvaranje raških ugljenokopa tijekom osamdesetih.

Već 1960-tih su i hrvatski, i rumunjski, i njemački dijalektolozi upozorili na opasnost da istrorumunjski uskoro nestane, a tada se još mnogo moglo učiniti da se taj idiom spasi. No upozorenja ili poticaji koji su u to doba dolazili iz Hrvatske nisu se u saveznoj državi razmatrali, osobito kadasu dolazili od filologa. Socijalistička Rumunjska odbijala je i spominjati svoje manjine (Istrorumunje, Arumunje, Meglenorumunje, Vlahe) u tadašnjoj Jugoslaviji - ne želeći se miješati u unutarnje stvari dobroga susjeda. Kada su pale totalitarne ideologije i mnoge barijere među državama, i kada je fetiš proleterske diktature zamijenjen fetišem divljeg kapitalizma i bacanja radnika na ulice, okolnosti nisu postale mnogo povoljnije (osobito ne u Hrvatskoj kojoj je bio nametnut rat i koja se našla u teškoj gospodarskoj recesiji), a mnogo toga na istrorumunjskom prostoru već je bilo uništeno. Dok se vode rasprave o tome jesu li Istrorumunji nacionalna manjina (a većina ih to, barem sudeći prema popisima, ne želi biti) ili su "samo" jezična manjina (a to doista jesu; u uljuđenim zemljama to je posve dovoljan razlog da se takva skupina svestrano zaštiti), mala se zajednica i dalje osipa. Jedini način da se istrorumunjski idiom očuva bilo bi obnavljanje zajednice: stvoriti uvjete da se barem oni koji nisu otišli u prekomorske zemlje mogu vratiti kućama, nači posao od kojega se može pristojno živjeti i osigurati budućnost svojoj djeci. Jedino u tom smislu ima smisla uvesti istrorumunjski u škole (odnosno istrorumunjski kao predmet u škole), bez toga ni škole uskoro više neće biti potrebne. No oni koji nemaju ni ovlasti ni sredstva uzalud govore, a oni koji se zaklinju u ljudska prava i demokraciju (dakako, zapadnu!) nisu do sada za očuvanje istrorumunjske zajednice i njezina idioma ništa pokušali učiniti.

Čemu znanstveni i kulturni interes za očuvanje takva sićušnog idioma? Taj idiom kondenzira u sebi barem pet stoljeća jezične i kulturne povijesti Istre i još nekoliko stoljeća jezične i etničke povijesti drugih hrvatskih krajeva, pa je podjednako dio identiteta Istre i cijele Hrvatske. U njemu se ogleda i povijest rumunjskoga jezika, koji se kontinuirano piše istom od početka XVT. st., pa je postojanje istrorumunjskoga jednako dragocjeno kao kada bi se pronašao kodeks na rumunjskom jeziku iz XIII. ili XIV. st. Kada je predmetom čisto lingvističkoga znanstvenog istraživanja, jednaku vrijednost u načelu imaju idiomi kojima se služe stotine milijuna ljudi i kojima govori nekoliko desetaka osoba. Što se istrorumunjskoga tiče, on pak je dragocjen za proučavanje jezika u kontaktu i jezičnih interferencija. Kao idiom bez vlastitih "obrambenih" institucija, primao je lako u svim razdjelima strane elemente (ponajprije hrvatske, ali i druge), ugradio ih u svoj sustav i tako korjenito izmijenio svoju tipologiju. Kada su početkom 1950-ih sustavno popisani i opisani glavni tipovi jezičnoga kontakta i jezične interferencije, za što je trebalo pabirčiti iz svih europskih jezika i mnogih jezika drugdje u svijetu, desetak godina poslije moglo se utvrditi da se gotovo svi bitni tipovi kontakta i interferencije mogu posvjedočiti u istrorumunjskom. Kontinuirana istraživanja toga idioma u posljednjih četrdeset godina pokazuje kako se on, upravo zato što ne posjeduje vlastite institucije, mijenjao daleko brže i korjenitije nego drugi idiomi koji posjeduju razvijene obrambene mehanizme. Atlas prof. Filipija ima dvostruku vrijednost: on sustavno donosi građu iz svih punktova gdje se istrorumunjski danas govori i najbogatiji je sinoptiČki repertoar rječnika na ukupnom prostoru; zbog takve potpunosti sustavno se može usporediti gotovo sve stoje zabilježeno u ranijim razdobljima s današnjim stanjem, pa bi se mogla napisati interna povijest istrorumunjskoga u posljednjih četrdesetak godina.Profesor Fiiipi je svojim Istrorumunjskim jezičnim atlasom, podigao prekrasan spomenik tomu zapostavljenomu idiomu, učinimo nešto da to ne bude epitaf istrorumunjskomu.

Istroromânii reprezintă cel mai mic şi cel mai vestic grup de români, ei fiind ultimii care s-au desprins de masa mare a vorbitorilor dacoromâni. Deţi menţiuni despre ei şi despre graiul lor există de câteva secole în documente croate şi italiene, cauzele migrării lor spre aşezările actuale, perioada în care s-a întâmplat acest lucru şi drumul parcurs de strămoşii lor nu sunt pe deplin elucidate.

Un lucru este sigur, acceptat de către toţi cercetătorii serioşi, români sau străini, şi anume, că ei vorbesc un dialect al limbii române, în ciuda unor teorii mai recente care neagă acest lucru, teorii la baza cărora nu stau argumente ştiinţifice, ci de altă natură.

Cunoscuţi deci de câteva secole, istroromânii şi graiuri le lor au început a fi studiate temeinic abia în a doua jumătate a secolului al XlX-lea şi mai ales, în secolul trecut, când au apărut studii, culegeri de texte însoţite de glosare şi monografii ale unor învăţaţi ca losif Popovici, Sextil Puşcariu, Leca Morariu, Traian Cantemir, Emil Petrovici (dintre românii care nu mai sunt printre noi), Gustav Weigand, Arthur Byhan, Mateo Bartoli, Petar Skok (dintre străini). Munca lor a fost continuată de alţi cercetători ca Richard Sârbu, Vasile Frăţilă şi cel ce semnează aceste rânduri (dintre români) şi de August Kovacec şi de Goran Filipi (dintre croaţi). în mod deosebit trebuie să menţionăm aici monumentalele monografii dedicate dialectului istroromân semnate de losif Popovici, Sextil Puşcariu şi August Kovacec.

în prima jumătate a secolului trecut, ca urmare a apariţiei geografiei lingvistice ca o nouă metodă de cercetare în dialectologie, au fost efectuate câte trei anchete dialectale în sate istroromâne, pentru Atlasul lingvistic italian şi pentru Atlasul lingvistic român, materialul cules atunci aflându-se în curs de publicare. Alte anchete dialectale au fost efectuate apoi. aproape paralel de către Emil Petrovici şi Petru Neiescu, cu chestionar de 2000 de întrebări, pus în 4 sate istroromâne, pe de o parte, şi de către August Kovacec, pe de altă parte. Materialul cules de A. Kovacec a fost publicat în monografia amintită, Descrierea istroromânei actuale, Bucureşti, 1971 şi în Istrorumunjsko-hrvalski rjecnik (s gramatikom i tekslovima). Puia. 1998. Materialul cules de noi, fructificat parţial în studii şi articole, este în curs de publicare, cu precădere sub forma unui Dicţionar al dialectul istroromân în care vor figura toate cuvintele istroromâne atestate până în prezent. în acest dicţionar o pondere însemnată o va avea materialul oferit de prezentul Atlas lingvistic istroromân.

Specialist de marcă în slavistică şi deopotrivă în romanistică, cunoscător al limbilor italiană şi română, Goran Filipi este deschizător de drumuri în dialectologia sud-slavă, el fiind primul cercetător de pe teritoriul fostei Iugoslavii care aplică metoda geografiei lingvistice în studiul graiurilor. Astfel el a întocmit, împreună cu Barbara Bursic Giudici,Istriotski lingvisticki atlas / Aîlante îinguistico islrioîo, Puia, 1998. După experienţa reuşită dobândită la acest atlas, Goran Filipi ne oferă în lucrarea de faţă cel mai complet material comparabil asupra dialectului istroromân, prezentându-ne răspunsurile înregistrate în 11 localităţi de istroromâni, răspunsuri obţinute cu un chestionar de 1898 întrebări (la care se adaugă circa 200 de fraze complete, redate în note). Incluzând în atlas şi două sate în care se vorbesc graiuri croate ceacaviene şi unul românesc (din Serbia Orientală), se pot urmări relaţiile lingvistice croato-istroromâne şi se pot compara graiuriie istroromâne cu graiul unei zone din care se presupune că au pornit în migraţia lor spre vest strămoşii istroromânilor, sau a unei zone învecinate cu aceasta.

Folosind un sistem de transcriere nu prea complicat, bazat pe grafia croată, prezentul atlas este accesibii nu numai specialiştilor, ci şi istroromânilor şi croaţilor mai puţin iniţiaţi în probleme de lingvistică.

Prin publicarea atlasului dialectologia românească şi cea croată, precum şi lingvistica generală, se îmbogăţesc cu date noi, teoretice şi practice, notate şi prezentate cu deosebită competenţă de către autorul lui.

Uvodne Napomene

Građu za ovaj Atlas prikupljao sam od početka 1995. do konca 2001. godine. Istrorumunjski se govori dijele na sjeverne i južne, a jedni i drugi imaju popriiici jednak broj govornika i doma i u dijaspori (po stotinu u Hrvatskoj i možda nešto više vani).

Danas je sjeverni govor zastupljen u samo jednom selu, u Žejanama, a južni se idiomi rabe (ili su se donedavna još čuli) u još desetak mjesta Čepićkoga polja. U Atlas sam uvrstio jedanaest istrorumunjskih punktova: Žejane, ŠuŠnjevica, Nova Vas, Jesenovik, Letaj, Brdo, Skabići, Trkovci, Zankovci, Miheli i Kostrčan. U Žejanama ima danas stotinjak stanovnika, stalno živućih u selu doduše nešto manje, ali svi oni redovito posjećuju svoje obiteljske domove tijekom tjedna i vikendom i aktivno sudjeluju u životu mjesta. U južnim selima najviše je žitelja, dakle i govornika, u Novoj Vaši (četrdesetak) i Šušnjevici (tridesetak), u Kostrčanu živi petnaestak ljudi, u Jesenoviku desetak, a ostatak je raspoređen kako slijedi: u Brdu živi dvoje stanovnika, u Mihelima troje, u Zankovcima šestoro. U Trkovcima i Skabicima danas zapravo nitko ne živi (ispitanici čije sam odgovore uvrstio u Atlas žive u Letaju). U Letaju sam pronašao samo jednog izvornog govornika koji, kako sam tvrdi, nije s roditeljima nikada govorio vlaški, ali ga u potpunosti razumije i sjeća se kako su govorili njegovi roditelji. Njegova je supruga iz Trkovaca (izvorna govornica) i s pomoću njih dvoje pokušao sam rekonstruirati govor gospodinovih roditelja.

U prvi sam mah kanio južna sela podijeliti na tri dijela i tako prikazati i odgovore, ŠuŠnjevica (s Letajem), Nova Vas (s Jesenovikoin) i Brdo (s preostalim mjestima), Što ima i povijesnih i socioloških opravdanja a što se sve zrcali i u tipologiji samih govora, no kako sam u odgovorima ipak uočio neke razlike, odlučio sam svako selo i zaselak prikazati posebno uz napomenu da se razlike u izričajima možda mogu svesti na različite idiolekte. Opravdanost ovakvoga postupka nalazim prije svega u činjenici da istrorumunjski govornici drže do svoga govora, usudio bih se reći da svi oni jako dobro znaju sve oblike koji su u drugim mjestima različiti od onih koje sami rabe, redovito su mi navodili mnoge takve riječi, pa nije nužno da su ankete s jednim govornikom zapravo idiolekti. Bitno je napomenuti da su svi naši istrorumunjski ispitanici zapravo jako pouzdani jer njihov jezik jezikoslovci proučavaju već više od sto godina i oni su u njihovim selima Česti gosti. Na taj su način istrorumunjofoni stekli osjećaj za jezik i naučili kako i što valja govoriti ispitivačima - uvijek znaju kad treba navesti genitiv, kad dativ a kad množinu.

Uz navedena istrorumunjska mjesta u Atlas sam uvrstio i dva čakavska: Brgud (sjever) i Čepić (jug)' Građu za Brgud i Čepić prikupili su moji studenti Damjan Bistričić i Fabio Stemberga za diplomski rad na čemu im zahvaljujem. Kao četrnaesti punkt uvrstio sam Rudnu Glavu kodMajdanpeka u Srbiji gdje je rumunjska enklava, premda im vlasti ne priznaju status nacionalne manjine kao Rumunjima u Vojvodini, veoma kompaktna i relativno brojna. Građu je prikupio etnolog Paun S. Durlić, ravnatelj muzeja u Majdanpeku, na čemu mu od srca zahvaljujem. Čakavski su punktovi u Atlasu bitni radi usporedbe leksika, tj. smjerova posuđivanja pojedinih riječi, a Rudna je Glava1 uvrštena u Atlas radi' usporedbe istrorumunjskoga leksika s leksikom jedne druge rumunjske zajednice s ove strane Dunava. Za usporedbu istrorumunjskoga leksika s dačkorumunjskim bit će od koristi i pitanja iz Atlasa na rumunjskome jeziku.

Upitnik

Upitnik ima 1898 pitanja raspoređenih u Četrnaest semantičkih skupina: vremenske prilike; geomorfologija; običaji i institucije; tijelo i osjetila; opažaji i utisci; vrijeme i kalendar; život, brak i obitelj; dom i

posjed; odjeća i pribor; hrana i piće; životinje: sisavci, gmazovi i vodozemci; ptice; kukci; poljodjelstvo: radovi i oruđa; vinogradarstvo; uzgoj životinja; pčelarstvo; maslinarstvo; voćarstvo; uzgoj povrća; samoniklo bilje: stabla i grmlje; raslinje; gljive. Upitnik je trojezičan, pitanja su na hrvatskom, rumunjskom i talijanskom jeziku. Sastavljen je za Istarski lingvistički atlas, međunarodni znanstveni projekt koji vode autor ove knjige i prof. Franco Crevatin s tršćanskoga sveučilišta. Osim spomenutih u sastavljanju upitnika sudjelovali su i Barbara Buršić Giudici i Srđa Orbanić iz Pule te Rada Cossutta, Marcello Marinucci i Luciano Rocchi iz Trsta. Temelj su upitnika uglavnom u potpunosti ili djelomice objavljeni jezikoslovni atlasi za romanska i slavenska jezična područja.

Grafija

Oblici za sve idiome pišu se istom grafijom. Sama grafija trebala bi bitno olakšati Čitanje izvornim govornicima istrorumunjskoga jer ovaj Atlas držim zapravo nedovršenim djelom koje treba dopuniti i popraviti pismenim i usmenim primjedbama izvornih govornika istrorumunjskoga. Njima, a dakako i ostalima, upućujem molbu da mi se ili obrate pismeno na adresu Filozofskog fakulteta u Puli (Ivana Matetića Ronjgova 1) ili da osobno dođu na Fakultet - moji suradnici i ja uvijek ćemo ih rado primiti.

Iz navedenih sam razloga kao osnovicu grafije uzeo hrvatsku latinicu koju sam dopunio znakovima za glasove koji hrvatski književni

Rudna Glava je najveće selo podunavske općine Majdanpek u sjeveroistočnoj Srbiji. Na 104 km² brdsko-planinskoga lerena u gornjem dijelu sliva Porečke reke, živi više od 2.500 žitelja koji su uglavnom vlaškog podrijetla. U odnosu na ostale govore toga područja u Rudnoj je Glavi stariji vlaški sloj nešto jasnije izražen. Govori Vlaha koji obitavaju Porečku reku nisu na žalost nikada privukli ozbiljniji interes jezikoslovaca (tim se govorima, doduše više kao etnolog, danas intenzivnije bavi prof. Paun Es. Durlić - op. autora). Ukratko, riječ je o govorima koji pripadaju dačkorumunjskom dijalektu (dijalektu koji je osnovica rumunjskoga standardnoga jezika), a sami žitelji svoj jezik nazivlju (pisano grafijom koja se koristi u Atlasu -op. autora) limba rum&rig&ka, dakle rumunjski jezik, (prema Paunu Es. Durliću - per litteras).jezik ne poznaje, uz napomenu da se Ij i nj ne bilježe kao u hrvatskom. Ti su znakovi:

Naglasak se u visesložnim istrorumunjskim riječima bilježi podcrtavanjem naglašenog vokala (a se ne podcrtava jer je uvijek pod naglaskom), a u Čakavskim kako je uobičajeno u slavističkoj dijalektoiogiji". Dužina samoglasnika označena je vodoravnom crticom iznad siova.

Osim toga, rabio sam i dva znaka, 6* i ?, koji u životinjskom svijetu označuju mužjaka odnosno ženku.

Struktura pitanja i odgovora

Ako je dio pitanja zapisan kosim slovima, znači da se od ispitanika tražio samo taj oblik koji se onda na isti način bilježi i u odgovoru (ostali dijelovi odgovora, ako ih je ispitanik dao, pišu se normalno).

Dijelovi pitanja u uglatim zagradama nisu obvezatni - ako ih je ispitanik ipak dao, ti se dijelovi i u odgovoru stavljaju u uglate zagrade.

U obične se zagrade stavljaju različita objašnjenja (kratice i/ili cijele rečenice) i u pitanjima i u odgovorima. Samo u odgovorima u običnim se zagradama uz imenice daju oblici za množinu, uz glagole najmanje 1. ps.

Što se čakavskih oblika tiče, suprotno hrvatskoj dijalektološkoj tradiciji redovito bilježim i fonem (sic!) hl. Daje riječ o posebnom fonemu i u hrvatskom književnom jeziku potvrđuje i čitav niz minimalnih parova: morva — marva — murva, marko (adj.) ~ Marko, marka (adj.) ~ marka, barko (= čovjek s brkovima) ~ barko (vok. od barka), Harvat ~~ Horvat (prezime), karma — karma, kartica ~ kartica. Osim isprjed lxL hl se pojavljuje i isprjed /!/, npr. u tuđicama Vsltava, bicikd, monoksl, a nalazimo ga i isprjed /m/, npr. ham ham - ham ham. Primjera bi dakako bilo i više. Ograničenost pojavnosti ne umanjuje fonemičnost glasa [a], kao što nije umanjena ni fonemičnost glasa [t] koji nikada ne dolazi primjerice isprjed [Č, ž, š, t, f...].prezenta, uz pridjeve i brojnike oblik za ženski rod. Imenice se uvijek navode s neodređenim Članom. Ako je ispitanik u odgovoru dao imenicu s određenim članom, u zagradama se navodi njezin oblik s neodređenim članom u jednini i množinski oblik s brojnikom doj ili do). Ako se pak pitanjem tražila imenica u množini, u zagradama se daje oblik za jedninu s neodređenim članom.

U načeiu gramatičke se kategorije (imenica, glagol, rod, broj...) poklapaju s elementima u pitanju na hrvatskome - ukoliko je informator dao drukčiji odgovor, u zagradama se navodi kratica kategorije: npr. ako se tražila imenica, a ispitanik je dao glagol ili pridjev ili ako je umjesto glagola u infinitivu dobiven oblik za 3. ps. prezenta, a ako je umjesto traženoga oblika ispitanik odgovorio nekom opisnom rečenicom koja se ne može shvatiti kao sintagma koja bi označivala traženi pojam, ta se rečenica jednostavno navodi kao odgovor ali u zagradi. Uz sve oblike koji u istrorumunjskome odgovaraju hrvatskim oblicima za srednji rod u zagradi sam stavljao kraticu n.

Kosa crta (/) u odgovorima znači alternativne oblike.

Nekoliko napomena uz prikupljene podatke

Do podataka sam dolazio metodom ispitivanja, i to tako da sam najčešće, kad god je to bilo moguće, ili pokazivao slike, odnosno pojedine predmete ako su bili u vidokrugu, iii opisivao pojmove do kojih sam želio doći. Sa svim sam ispitanicima prošao cijeli upitnik. Sve sam razgovore snimao. Više sam se puta vraćao istim informatorima ne bih li popunio što više praznina koje su ostale u upitniku. Bilježio sam sve dobivene odgovore, bez obzira na čestoću i etimologiju. Često sam od ispitanika tražio da mi opišu pojedini predmet i njegovu uporabu (zanimljivije sam rečenice unio u bilješke - uz te sam rečenice dao i što doslovniji hrvatski i talijanski prijevod, bez rumunjskoga). Uz to, u Atlas sam unio (u bilješkama) i pojedine zanimljivije riječi (koje sam izvukao i iz snimljenih priča) - uz te sam riječi dao hrvatski, rumunjski i talijanski prijevod.

Zanimljivo je da mnogi informatori danas teže izjednacivanju oblika za jedninu i množinu, naročito kad se od njih traži da kažu množinu pojedine riječi. U spontanim rečenicama češći je stariji oblik koji se razlikuje od onoga za jedninu, no te sam novije množine zabilježio i u nemalom broju spontano izrečenih rečenica -jedino kad je bila riječ o nekoj priči ili bajci koja se prenosi s koljena na koljeno nikada nisam zabilježio inovativne množinske oblike. Bilo kako bilo. danas svi govornici, i najstariji, prihvaćaju novije množine kao normalne jezične pojave.

Zahvale

Od srca zahvaljujem recenzentima, akademiku Augustu Kovačcu iz Zagreba i prof. dr. Petru Neiescu-u iz Kluža koji su mi tijekom rada na Atlasu svesrdno pomagali savjetima i budnim okom uklonili mnoge nedostatke. Zahvaljujem i prijatelju i kolegi prof. Florinu Ionili iz Krajove, bivšem veleposlaniku Republike Rumunjske u Hrvatskoj dr. Constantinu Ghirdi i dr. Petru Ratiu-u. koji su mi pomogli oko prijevoda na rumunjski. Kolegi i prijatelju prof. dr. Ivanu Zoričiću zahvaljujem na jezičnim savjetima zahrvatski jezik. Zahvaljujem i svojoj novakinji Sandri Tamaro koja mi je na talijanski prevela znatan dio hrvatskoga teksta.

Njegov znanstveni interes usmjeren je prije svega prema etimologiji i leksikologiji romansko-slavenskih jezičnih prožimanja na istočnim jadranskim obalama. Bavi se i leksikografijom. Uz ovu. objavio je još osam monografija: